Faculty Lecture

ESTILO: PAGSUSURI AT PAG-UNAWA*
ni Efren R. Abueg, Ph.D.

Sa retorika, lalo na sa malikhaing pagsulat, problema palagi ang pagkilala ng estilo. Karaniwang kinaklase ang estilo sa ganito: klasikal (dahil ba matagal nang kilala?), konserbatibo (dahil ba sa antigo ang ginamit na wika?), moderno (dahil ba sa bumabanggit ng mga bagay na kanluranin?) o radikal (dahil ba marahas ang himig ng pagkakasulat ng akda?).

Dalawang bagay ang importante nating sagutin.

Una, saan bang mga elemento ng mga anyo ng diskor (paglalahad/pagsasalaysay) makikilala ang estilo ng manunulat?
Ikalawa, papaano ba nagiging sangkap sa isang akda ang isang katangi-tanging estilo?

Ganito ang karaniwang depenisyon ng estilo: ang klase ng lengguwahe ng awtor/tagapagsalaysay at kung paano niya ginamit itosa kanyang akda. Kung gayon,

a) Simple, komplex, tambalan o langkapan ang kanyang pananalita sa kanyang akda?
b) Ano ba ang himig ng pagkakasulat niya ng akda: mabagal ba, rumaragasa o payapang dumadaloy ang kanyang pagsasalaysay? Formal ba, informal, kolokyal, bulgar ba ang kanyang pagsasalaysay/paglalahad?

Kapag nasagot na ang mga ganyang tanong, mapag-uusapan na ang 1) diksyon (pagpili ng uri ng salita, 2) sintaks (kumbinasyon ng mga salita sa isang pangungusap), 3) ritmo, indayog, aliw-iw (mga huni at himig na pumupukaw sa mga pandama) at 5) dayalo (palitan ng diskors ng dalawang nag-uusap).

Tandaang ang lahat nang ito ay may relasyon sa proseso ng pagkakabuo ng isang akda. At sa prosesong iyan makikita ang estilo.

DIKSYON

Sa diksyon makikilala ang dalawang tipo ng mga kahulugan ng salita: ang (a) denotasyon at ang (b) konotasyon.

Magbigay tayo ng mga halimbawa:

Taga-probinsya pala ang bisita nila.
Promdi pala ang bisita nila.

Sa una, obhetibo, walang kulay ang pagkakagamit ng taga-probinsya kaya denotasyon ito.

Sa ikalawa, may malisay, derogatori ang pagkakasabi ng promdi kaya konotasyon naman ito.

Ang denotasyon ay salitang ginagamit na pantukoy lamang sa isang bagay, samantalang ang konotasyon ay ang kahalagahan ng isang salita. Ang gamit ng mga salita, kung gayon ay dapat na tamang-tama, angkop na angkop, tiyak hangga’t maaari,at mapaglarawan (makahulugan o matalinghaga) at hindi pa gasgas. Dapat makilala nang ganito ang salita at ang tinutukoy nito (referent)

aso (salita/simbolo lamang) aso (referent)

Bahagi rin ng diksyon ang mga level ng gamit ng mga salita – formal, informal at kolokyal. Ito’y mga paraan ng pagsasalita/pagsulat ng mga natuto ng istandard na wika, kahit paminsan-minsang gumagamit ng slang at mga salitang bulgar na ipinalalagay ng lipunan na , di wasto at mababa sa istandard na wika. Dalawa rin ang level ng pagsasalita ng tao.

Halimbawa ng formal na gamit ng wika:

Ang daigdig na nilikha na masalimuot na isipan ay hindi tumuturol sa isang pamilyar na daigdig sa labas ng kuwento (kontexto). Totoong ang mga kasabihang isinangkap sa akda ay nagmula sa praktikal na karanasan sa bukid subalit malinaw din na ang imahen at larawang taglay ng akda ay nagbigay na ng unibersal na implikasyon –ito ang mga kasabihang magagamit sa maraming okasyon.

- Soledad S. Reyes,Introduksyon sa Ang Ginto
sa Makiling at Ibang mga Kuwentoni Macario Pineda.
Ateneo de Manila UniversityPress (1990)

Pansinin ang seryosong tono ng mga pananalita, ang mahabang pangungusap na ingat na ingat at pinag-aralan nang likhain, ang pararelismo ng “daigdig” sa dalawang level at ang pag-obserba sa mga tuntunin ng gramatika.

Subukin naman nating gawing informal ang talatang nasa itaas:

Iba naman sa pamilyar na daigdig sa totoong buhay ang daigdig sa kwento. Kahit ang mga kasabihang isinasama sa akda ay pambukid, nagagamit din iyon sa maraming okasyon.

Kahit seryoso, mahahaba at may awtoridad sa pagsasalita ang simula, ginamitan naman ito ng mga idyoma: totoong buhay at pambukid.

Tingnan ang slang sa mga linya ni Edgardo Reyes:

S’werte mo. Mga `sanlinggong gastos mo na `yan. Bumili ka ng bigas. Sumama ka sa saing nina Imo. Mas matipid `yon. Tara, tsitsa. Saka mo na laspagin `yan.

--Sa Mga Kuko ng Liwanag, p. 19, De La Salle University Press (1986)

Kahit bulgar ang gamit ng pananalita, walang mali sa kayarian ng mga pangungusap, may kaisahan ang sinasabi, tuluy-tuloy at may pagkakaugnay.

Importante rin sa diksyon ang pagiging tiyak ng salita, hindi general. Narito ang halimbawa:

1) -- atleta – basketbol player – La Salyano
forward – Allan Patrimonio

2) May lumang kotse si Boy. – May 1949 Oldsmobile si Boy.

Mas matindi pa rin ang dating sa pandama ng mga salitang tiyak, tulad ng naasiman siya, amoy-kahoy ang paligid, umabot sa kanya ang unga ng kalabaw, at makinis ang mesa. Huwag sabihing nalasahan ko, naamoy niya, narinig ni Botyo, nasalat ko.

Saklaw din ng diksyon ang mga makahulugan at mapaglarawang mga salita. Sa pamamagitan ng salita, ang isang bagay ay naihahalintulad sa ibang bagay – isang mabisang paraan upang pukawin ang imahinasyon ng mga mambabasa para pahalagahan ang detalye ng mga bagay na inihahalintulad. Sa bahaging ito’y isinasangkap ang metaphor (ang paningin niya’y mga mata ng pusa sa dilim), simile (tulad ng ngiti ng anghel), alusyon (mga kayumangging Amerikano), personipikasyon (umaalimpuyo /nilagom ng agos ang maliliit na baklad sa aplaya), hayperboli (nakabibinging katahimikan) at iba pang mga tayutay.

Kapag naging pamilyar na sa diksyon,, marami nang masasabi ang isang nag-aaral tungkol sa estilo. Halimbawa’y masasabi na niya ang level ng lengguwahe ng akda o mga bahagi nito: tama o wasto, angkop, tiyak, obhetibo (denotasyon) at may kulay o tono (konotasyon).

Sa pamamagitan din ng mga tayutay, matatalakay kung mapaglarawan at matalinghaga ang mga salitang ginagamit sa diskors. May batayan pa upang husgahan ang isang akda kung sinulat ng isang master ng mga salita o ng isang nagmamagaling, ngunit pulpol naman pala ang panulat.

SINTAKS

Kung napili na ang mga angkop na diksyon sa isang diskors (pahayag/talakay), makikita naman ang kontrol ng awtor sa kumbinasyon at kaayusan ng mga salita sa pangungusap. Ito ang sintaks. Hindi lamang ang wasto, angkop at tiyak na mga salita ang konsern dito – pati na ang paghubog ng mga kasangkapang pangretorika upang mabisa at masining niyang maihatid ang mensahe o tunay niyang layunin sa kanyang diskors. Dito makikita sa pagbabago ng posisyon ng mga salita at mga bahagi ng pangungusap ang pag-iiba ng kahulugan at daymensyon ng mga ito. Kaya sinasabi na ang pag-aaral ng gramar ay mahalaga sa walang duda at masaklaw na pagkakaintindi sa isang parirala, pangungusap, talata at isang buong akda.

Sa manipulasyon ng mga pangungusap ng isang awtor, nagiging malinaw tuloy ang kanyang layunin o intensyon sa pagpapahayag. Halimbawa, sa isang simpleng pangungusap, litaw na litaw ang pagpapakilala lamang ng isa o ilang maliliit na detalye, tulad ng:

Laging nakatutok ang mga mata ni Libay sa orasan. Orasang nakasabit sa dingding, orasang nakapalamuti sa kanyang bisig.

--Elena Patron, “Maaari Ba Akong Mangarap?”, p.25
BI Publishing (1992)

Orasan lamang na simbolo ng paghihintay ang ipinakilala rito, orasang nasa dingding at bisig. Wala nang iba.

Iba naman ang inihihiwatig ng tambalang pangungusap. Kahit binubuo ito ng mga parirala at sugnay, ang relasyon ng mga ito’y hindi gaanong binibigyan ng emfasis dahil ang layunin lamang ay magdeklara o magsabi lamang upang makalikha sa imahinasyon ng malinaw na larawan.

Eksena ito sa paglalatag ng mga kable sa ilalim ng dagat.

Dalawampu sila, at isa-isa, hali-halili, pagdating ng bawat takda ay lumalapit sila na gaya ng isang panata sa walang patid na dating ng gabisig at balot-bakal na kable. At ang bangis nito, ang tigas at bigay, ang matutol na pag-igkas at paghampas na may dalang kapangyarihang lumuray at magwasak sa bawat tamaan ay sinusupil nila ng kanilang dalawang bisig at iniikid hanggang sa yao’y maamong mailapag at mabanayad na maiayos sa ikiran na kanilang tinatapakan.

--Cornelio S. Reyes. Dugo at Utak”, p.181 sa Ang Maiikling Kuwentong Tagalog (1886-1948).Teodoro Agoncillo (editor) Inang Wika Publishing
(1972)

Ituon ang pansin sa mga pangatnig na at kung paano pinag-ugnay nito ang mga parirala ng discors. Sa gayong paraan makikita ang layuning maglarawan o masabi lamang at hindi magsulong ng kaisipan na susuriin.

Sumulat tayo ng halimbawa ng isa namang paglalarawang nakapag-iisip.

Dumating silang busabos, maiilap ang mga mata’t kumakalam ang sikmura; matatag sila, nakahanda, iisa ang iniisip: abutin ang tayog ng mga gusaling hindi nila batid ang bilang ng mga palapag, pasibarin ang magagarang kotse sa walang direksyong mga lansangang kung araw ay may umaapaw na supermarket at kung gabi’y may parang walang katapusang ugong, kulay at liwanag.

Mahuhulaang ang mga tinutukoy dito ay Overseas Filipino Workers. Simple lamang ang umpisa ng paglalahad (dumating silang busabos) ngunit sa pamamagitan ng sunud-sunod na gamit ng pang-uri (maiilap, kumakalam, matatag) nagkaroon na ito ng dramatikong paglalahad at nang sundan ng dalawang pandiwa (abutin, pasibarin) na iniangkop sa mga layon nito (matatayog na gusali, magagarang kotse) ay umabot tayo sa crescendo ng lawak at kahulugan ng diskors tungkol sa tindi ng determinasyong yumayaman at umunlad sa isang dayuhang lupain.

Sa kontrol ng manunulat, kung gayon makikita ang patern ng pagpoposisyon ng mga parirala, sugnay at mga pantulong na pangatnig at pang-angkop upang makalikha ng mga simple at tambalang pangungusap at madulang epekto nito at buong tiwalang mailalarawan natin ang simple at “staccato style” ni Ernest Hemingway, ang rumaragasang pagsasalaysay ni John Steinbeck sa mahahaba’t komplex na istruktura ng kanyang pahayag, ang iregular, paudlut-udlot na narativ ni William Faulkner at ang sangkap “pambansang Iberian (Kastila)” sa maiikling kuwento ng ating si Nick Joaquin.

RITMO, INADAYOG, ALIW-IW

Kapag pinag-usapan ang ritmo (indayog at aliw-iw) at hunog (huni at tunog) o sound ng isang akda, sasabihin agad na ang mga iyan ay elemento ng tula. Babanggitin pa ang infleksyon at nyuwans. Ngunit tandaan natin na may mga taong hindi naman tumutula at gayong nagsasalita lamang ay sinasabihan natin ng: “nagiging makata yata kayo”. Ito ang indikasyon na ang prosa ay may musika rin na angkin ng tula..

Dahil ang hunog sa wika ay manipestasyon ng kalagayan at kamalayang pang-emosyon, natural lamang na makaapekto ito sa istilo ng diskors. Kaya sa pagbasa, nadarama agad ang tindi, ang lambot, ang lamya ng expresyon. Nalulungkot kayo kapag malamya ang pagsasalaysay; masigla, nakatuon ang atensyon ninyo sa mga mariin at matinding pahayag.

Natural lamang na ang ritmo, tunog, infleksyon, nyuwans at iba pang kasangkapang pangmakata ay makita sa tula. Parang wala ang mga iyon sa prosa o tuluyan. Kung pakikinggan lamang natin ang ating mga paraan ng pagsasalita, masasanay tayong mapagbukud-bukod ang ibat-ibang “antas” ng musika sa ating expresyon. Masasabi pa tuloy natin na may estilo pala tayo sa pagsasalita.

Dinggin ang ritmo ng mga linyang ito:

Maritess dear,

Sumulat din ako/ sa mga kuya mo. Iisa/ ang laman ng sulat ko/ sa inyong tatlo. Tungkol ito/ sa naisip kong/ isang magandang paraan/ para gumanda ang buhay/ ng mga kuya mo. Dito sa Pilipinas/ ay mas mahirap ngayon/ ang trabaho. Ang “greener pasture”/ ay nandidiyan sa Amerika.

- Glida Olvidado, “Mapanganib Ang Pag-ibig”, p.79
Valentine Romances (1992)

Halos hindi na napansin ang saglit na pagtigil ng pagsasalita sa mga slash. Tig-iisang slash sa una at huling pangungusap. Tig-dadalawang slash sa pangalawa at pang-apat na . Sa pangatlo (gitna) lamang pangungusap naging apat ang slash. Patag halos dito ang ritmo.

Ano ang masasabi natin sa estilo ni Olvidado, batay sa talata sa itaas? Dahil hindi nagkakalayo ang kadens sa mga pangungusap na nirerepresenta ng slash, himig-umaapila sa damdamin ang sulat, mahinay na nagsasabi ng gusto at ikinukundisyon ang bumabasa sa susunod na gagawin ng sumulat. Malamya ang mga linya dito.
Ikontrast ang mga linya ni Olvidado sa huling bahagi ng isang nobela ni Rogelio Sikat:

Sa darating na araw/ pag-uusapan nila/ ang maraming bagay. Pag-uusapan nila/ ang mga tag-araw at tag-ulan,/ mga taniman at anihan./ Pag-uusapan din nila/ ang isang lalaking/ nagngangalang Simon. Sila’y tatanungin/ ng kanilang anak. “Sino si Simon?”/ at kanilang itutugon,/ “Si Simon,/ anak,/ ay isang magbubukid/ - isang di nakalimot/ na magbubukid.

- “Dugo sa Bukang-Liwayway”, p. 120
University of the Philippines (1989)

Malaki ang pagkakaiba ng ritmong ng mga linya ni Sikat kay Olvidado. Nagsimulang madalang ang slash (dalawa), dumami (naging tatlo), saka naging dalawa uli (parang bumwelo) at sa sumunod na pangungusap ay nagkarami ang slash (naging walo) – isang paraan ng emfasis ang ritmo upang patindihin sa kamalayan ng mambabasa ang maalamat na bildap ng isang karakter. Ito’y kawangis ng isang tugtuging malakas, saka humina, humintong saglit, saka bigla, ibinuhos ang sunud-sunod, papataas na himig ng mga nota. Papaano mo malilimot ang tauhang si Simon sa ganitong paraan ng pagwawakas ng pagsasalaysay?

Maging ang infleksyon o pagbabago sa tono ay may isineset-ap din sa pagsasalaysay:

Subukan natin ito:

“Hindi ka/ dapat umalis,”/ bungad ni Salazar.
“Bakit?/ May nangyari ba?”/ sagot ni Pastor.
“Wala./ Kaya lang/ dumating si Jean./ Di ba/
isang linggo mo/ na siyang hinihintay?”

Sa unang pangungusap ay patag lamang ang tono ng pagsasalita. Mataas, magkasunod naman ang dalawang tono sa pangalawa. Sa pangatlong pagsasalita, ang patag na tono tulad sa unang pagsasalita ay tumaas bahagya sa dakong kalahatian. Saka iglap, tumaas iyon, tuluy-tuloy at nag-iwan ng matinding impresyon sa dulo ng pagsasalita.

Hindi na nakakabagot ngayon ang tono ng pag-uusap. Parang nanonood ka (at napapakinggan) ang ugong ng damba ng mga alon sa dalampasigan.

May nagsasabing sa pakikinig sa pagtula, parang nakakaulinig ka ng sutsot ng tubig, ng langitngit ng mga siit, ng kaluskos ng mga tuyong dahon. Ito ang onomatopeya. Kung pinagsunud-sunod mo naman ang mga salitang matalino, malakas, matapang – nakalikha ka ng aliteresyon. Pakinggan natin ang anonans ni Balagtas sa “Florante at Laura”:

Kaya ang ginawa’y inagapanayanan.
Katawang malatang parang bagong bangkay; (138)

Himig. Tunog. Indayog sa Tula.

Ihambing natin sa consonans ni B.S. Medina, Jr:

“Malaki ang iginanda ng punongkahoy, ang sabi ni Joe, napakaganda ang paglitaw ng mga bulaklak. Kay ganda-ganda, anya, kaya iibigin mong damhin, angkinin…itanin sa inyong puso, anya.

- Punongkahoy, p.25 sa “Gantimpala”
National Bookstore (1973)

May makintal na aliteresyon din sa mga talata ni Liwayway Arceo:

“Nasa mga palad pa rin ni Ina ang kaliwang kamay ni Ama: Sabihin mo, mahal ko, na maaangkin ko na ang kaligayan ko . . .

- “Uhaw ang Tigas na Lupa,” p. 11-12 “Mga Piling Katha”, Ateneo de Manila University Press (1984)

At ganito naman ang onomatopeya ni Lualhati Bautista:

“May nag-iisip ba diyan? May papalag ba? P’wes, hulihin! Ikulong! Pag matigas ang ulo, parusahan! Patayin! Bitayin `yang si Sakay. Hulihin si Tolentino. Gardemet, supilin ang rebelyon!

- “Gapo”, p.87 Carmelo & Bauerman (1988)

Kung iyan ay consonans ni Medina, Jr. na nagpapahiwatig ng matinding pagkasabik o ng aliteresyon ni Arceo na naglalarawan ng pagluwag ng kalooban ng tauhan pagkaraan ng matagal na pagdurusa o ng onomatopeya ni Bautista na nagbabadya ng maanghang na paglutas ng poot ng protesta, ang tuluyan ay tunay na may angking mga katangiang pampanulaan na kontrolado ng mga awtor at lumilikha ng tunog o himig para makapagpatindi ng mga layunin ng diskors. Sa paghuhusga sa estilo ng binasang mga akda, ihambing ang mga katangiang ito sa panulaan. Mapapatunayang may ibang antas ng musika ang mga paglalahad o pagsasalaysay ng prosa.

DAYALOG

Ang dayalog ay isang paraan ng pagpapakita ng mahusay na mga katangian ng estilo ng isang akda. Isang tradisyon ang pagsisingit ng dayalog upang “makahinga” ang bumabasa sa mahahabang naratib o kaya ay bigyang- pansin ang isang paksa, karakter o sitwasyon. Ang mga katha (kwento at nobela) noong labingwalo at labinsiyam na siglo, maging sa ibang mga bansa at sa Pilipinas ay may ganitong pag-aakma ng dayalog.

Sa pagdating ng ika-20 siglo, ang dayalog ay nagtutulak na ng pag-usad ng banghay sa katha (story development), magpalinaw kaya ng sitwasyon o sumusui sa karakter, pangunahin man o hindi. Kilala sa ganitong praktis si Hemingway. Kay James Joyce, at kay Virginia Woolfe, mga nobelista pa rin, unti-unting umunlad ang “stream-of-consciousness” sa mga dayalog na ang kausap ng karakter ay ang kanyang sarili – palundag-lundag, walang kaayusan ang progresyon ng istorya dahil ganoon daw, ayon sa mga saykologist ang takbo ng kaisipan. Kailangang matalas sa organisasyon o pagdudugtung-dugtong ng mga detalye ang mambabasa at kung hindi, mag-aaksaya lamang siya ng panahon sa pagbasa (halimbawa: Ulysses at Finnegan’s Wake ni James Joyce at Tropic of Cancer ni Henry Miller).

Ngunit kinikilalang master ng dayalog si Hemingway. Lumilitaw na hindi totoong laging ginagamit ang kanyang mga dayalog ng mga ordinaryong tao. Inimbento lamang niya ang mga usapang gayon. Mapagbigay lamang siya ng emfasis sa mga sinasabi ng kanyang mga karakter o kaya’y sa pag-uulit ng mga iyon. Ang mga implikasyon ng istorya at pati mga kahulugan ay inilululan ni Hemingway sa kanyang mga dayalog.

May iba namang sukat na sukat ang mga dayalog, aral na aral kaya nagiging peke, artipisyal. Ang mga nobelang Tagalog noong “pre-war” ang mabubuting halimbawa nito.

Sa panahong kasalukuyan, naging totoong-totoo sa buhay ang mga dayalog. Basahin natin si Macario Pineda.

Sinutsutan ni Pastor ang kanyang pinauunang kalakian hanggang maagapay siya kay Naty. “Aling Nati,” wika niyang nakatawa, “ako na ho sana ang pagsunungin ninyo ng matong na iyan.”

Nagtawanan kami. Sinulyapan ni Nati si Pastor. “Salamat ho,” tugon niya. “Diyan ho lamang sa araro at kalabaw ninyo ay napuputot na kayo, magsusunong pa kayo ng matong.”

“Nais ba ninyong matambak?”

“Bakit hindi mo aluking sunungin ang matong ni Pilang?” wika ni Pakito. “Si Nati ba lamang ang pinahahalagahan mo?”

- Suyuan sa Tubigan, pp. 35-36 sa Ang 25 Pinakamabuting Maikling Kathang Pilipino ng 1943 De La Salle University Press (1992)

Napakaganda ng preparasyon ng pagtuton ng interes sa isang karakter. Padaplis, iba ang pinupuntirya. Kunwa’y si Nati ang pinag-uukulan ng pansin, ngunit sa huli’y mauunawaang ang dalaga palang si Pilang ang target.

Sa mga kakilala’t nabasang kapwa manunulat, sa palagay ko’y master ng pinong suhestyon o tandisang paghahayag sa mga dayalog si Edgardo M. Reyes.

Pagkaraang magbalita sa mga kamag-anak ang pangunahing tauhan (tagapagsalaysay) tungkol sa kasal ng kanyang kuya Selmo, sa lungsod, ganito ang naging takbo ng dayalog sa “Lugmok na Ang Nayon”:

Umuusad na ang kariton ay naghahabol pa sila ng mga bilin.
“Kamusta na lang sa kanila.”
“Sabihin mo sa Nanay mong dalawin naman niya kami.”
“Paabutin mo sa mga ikakasal ang pagbati namin.”
Nakangingilo ang ingit ng gulong ng kariton. Malayo na kami. Sa tingin ko’y tila madilim na dawag na lamang ang Sapang-Putol. Pinagmasdan ko ang laman ng kariton. Ito’y isa nang napakalaking kayamanan ng (isang) nagsasalat na nayon, naisip ko. At sa Sabado, iyo’y pagpapasasaanan at sasandat sa maraming tagalunsod.

- Mula sa Mga Agos ng Disyerto (Ikatlong Edisyon),
p.179 Solar Publishing Corporation (1993)

Pagkatunghay sa kabuuan ng siniping bahagi ng kwento ni Reyes, maiiwan sa bibig ng bumabasa ang mapaklang panlasa o nakaeeskandalong pakiramdam.

Mayamang hanguan ng aksyon, imahen, damdamin at kaisipan ang mga dayalog. Ito’y makakatulong sa pagkilatis ng estilo ng isang akda, depende sa “pagdadala” nito sa proseso ng paglikha.